با بیماری بلاست برنج و روش های مبارزه با آن آشنا شوید

مدت زمان مطالعهبیماری بلاست، رایج ترین بیماری قارچی برنج است که در شالیزارهای برنج سراسر دنیا به فراوانی دیده می شود و امنیت غذایی جهانی را تهدید می کند.

بلاست برنج تا سال ۱۹۸۱در بیش از ۸۵ کشور جهان گزارش شده است.

در کشور برنج خیز ایران، بلاست مهمترین و نگران کننده ترین بیماری برنج است که موجب خسارت های شدید به مزارع برنج می گردد.

به همین دلیل تحقیقات گسترده ای جهت شناسایی، کنترل و مبارزه با این بیماری صورت گرفته است و گونه های برنج مقاوم به این بیماری نیز تولید شده اند.

بیماری بلاست برنج (blast) چیست؟

یک نوع قارچ بیماری زای گیاهی (Magnaporthe grisea) که اصطلاحا قارچ بلاست نامیده می شود، به قسمت های هوایی بوته برنج حمله می کند.

بر اثر این حمله لکه های دوکی شکل خاکستری و سفید با حاشیه ای قهوه ای روی برگ ها ایجاد می گردد که کاملا قابل رویت است.

بلاست یکی از مخرب ترین بیماری های برنج است که می تواند جوانه یا گیاه را تا مرحله پنجه زنی از بین ببرد.

بلاست موجب کاهش سطح برگ برای پر شدن دانه های برنج شده و عملکرد کلی محصول را به شدت کاهش دهد.

عفونت شدید بلاست در برگ، گیاه را در مرحله جوانه زنی از بین می برد.

تاریخچه بلاست در ایران

اولین گزارش مکتوب از بیماری بلاست در شالیزارهای ایران در سال ۱۳۲۸ از لاهیجان جمع آوری شد.

پس از آن در سال ۱۳۴۸ وقتی خسارت قابل توجهی به مزارع رودسر وارد کرد، به طور جدی مورد توجه قرار گرفت.

گفته می شود شیوع این بیماری در شالی های شمال کشور احتمالا به علت افزایش استفاده از کودهای نیتروژنه از سال ۱۳۴۶ بوده است.

در ایران علاوه بر استان های شمالی، در مزارع دیگر مناطق کشور نیز گزارش شده است. از جمله: خوزستان، کهگلویه و بویراحمر و فارس

خسارت بیماری بلاست به کل محصول برنج استان گیلان در سال ۱۳۵۳ ، ۱۰ درصد برآورد شد و پس از آن خسارات وارده افزایش داشت.

در سال ۱۳۷۳ این بیماری به یک اپیدمی در مزارع گیلان تبدیل شد و محصول بسیاری از مزارع را غیرقابل برداشت کرد بطوری که در برخی مناطق در ۸۰-۱۰۰ درصد خوشه های برنج موجب سوختگی شدید برگ و آلودگی شد.

بیشترین خسارات به ارقام زودرس نظیر سنگ طارم، رضاجو و لاهیجانی جو در مرحله ظهور خوشه مشاهد شد.

ارقام اصلاح شده ژنتیکی و مقاوم در آن سال ها برنج سپیدرود و بجار بود که هیچگونه خسارت و علایمی از بیماری را نشان ندادند.

تاریخچه و شیوع بیماری بلاست در جهان

بلاست بیماری بومی مناطق جنوبی کشت برنج آمریکا است و دومین بیماری مهم برنج در این کشور می باشد.

در مناطق کارولینای جنوبی، تکزاس، فلوریدا، آرکانزاس، می سی سی پی و هاوایی گزارش شده است.

در چین به همراه بیماری سوختگی غلاف، مخرب ترین بیماری برنج است.

این بیماری در مزارع آفریقا، غنا، نیجریه، توگو، سنگال شدید است.

در هند بین سالهای ۱۹۸۰-۱۹۸۷ خسارت سنگینی به محصولات این کشور وارد کرد.

در مالزی نشاکاری با نشاهای آلوده به بلاست، موجب ۳۰ درصد کاهش محصول شد.

در برزیل میزان خسارت بلاست در برنج آپلند به بیش از ۶۱ درصد رسید و در تایلند تا ۵۴ درصد از کل محصولات نیز گزارش شد.

علایم بیماری بلاست

قارچ عامل بیماری بلاست به تمامی بخش های هوایی بوته های برنج از جمله: برگ، غلاف برگ، گره های میانی ساقه، خوشه و گردن خوشه و درموارد کمی به دانه و ریشه برنج نیز حمله می کنند.

روی هر یک علایمی ایجاد می کنند که با چشم غیر مسلح قابل رویت و تشخیص هستند.

شکل و اندازه لکه ها بر روی برنج های مختلف متفاوت است به عوامل زیر بستگی دارد:

  1. شرایط محیطی
  2. سن گیاه
  3. سن لکه
  4. میزان مقاومت گیاه

علایم بلاست روی برگ های برنج

  1. ضایعات ایجاد شده روی برگ ابتدا به صورت نقاط آب جذب کرده (خیس خورده) به رنگ سبز- خاکستری با حاشیه سبز تیره دیده می شوند.
  2. سپس به صورت لکه های لوزی یا دوکی شکل که در دو انتهای خود نوک دارند ظاهر می شوند.
  3. در ارقام حساس و مستعد، ضایعات قدیمی به رنگ قهوه ای مایل به زرد (برنز) دیده می شوند و به سرعت اندازه لکه ها بزرگ شده و به هم می پیوندند تا به سوختگی کل برگ منجر می شوند.
  4. در ارقام مقاوم ضایعات سایز کوچکی دارند(حدودا ۱-۲ میلی متر) و به رنگ قهوه ای تا قهوه ای تیره دیده می شوند.

بلاست برنج

علایم بلاست روی گردن خوشه برنج (Rice necks and panicles)

  1. از محل بند گردن خوشه برنج، لکه های قهوه ای رنگ شروع می شوند و به سمت دو طرف پیشروی می کنند.
  2. گردن خوشه پوسیده می شود و خوشه برنج از این نقطه آویزان می شود و می شکند.
  3. اگر قارچ بلاست بلافاصله پس از ظهور خوشه به آن حمله کند خوشه پوک می شود و به رنگ سفید در می آید.
  4. خسارت اصلی بیماری بلاست در مرحله حمله قارچ بلاست به گردن خوشه رخ می دهد و میزان این خسارت به مرحله آلودگی دارد. اگر در مراحل اولیه ظهور خوشه رخ دهد میزان خسارت وارده بیشتر است.
  5. اگر این آلودگی دیرتر رخ دهد، دانه های پوک شده کمتر اند ولی دانه ها کوچکتر خواهند بود و حالت شکننده پیدا می کنند که این امر منجربه افزایش خرده برنج در مراحل شالیکوبی می گردد، در نتیجه کیفیت نهایی محصول کاهش می یابد.

بلاست برنج

 

بلاست برنج

 

علایم بیماری بلاست روی بند یا گره های ساقه بلاست برنج

  1. لکه های خاکستری مایل به سیاه روی گره های پایینی ساقه دیده می شود.
  2. این لکه ها معمولا در نزدیکی سطح ایست آبی گیاه مشاهده می گردند و موجب ورس و یا خوابیدن برنج می شوند.

علایم بیماری بلاست روی یقه گیاه یا یقه برگ (Rice collars)

به محل اتصال برگ به غلاف ساقه؛ یقه گیاه برنج می گوییم.

  1. یک ناحیه نکروز در محل اتصال دو بافت ساقه و برگ ایجاد می شود.
  2. عفونت یقه می تواند کل برگ را از بین ببرد و به اندازه چند میلی متر به اطراف غلاف ساقه گسترش یابد.
  3. قارچ بلاست ممکن است در این ناحیه اسپور تولید کند.
  4. بلاست یقه از سایر موارد بلاست در مزارع کمتر دیده می شود.

تشخیص بیماری بلاست

برای شناسایی بیماری بلاست ابتدا برگ و یقه گیاه را بررسی کنید.

علایم اولیه معمولا به صورت لکه های سفید تا سبز- خاکستری دیده می شوند.

ضایعات قدیمی تر دوکی شکل با مرکز سفید و مرزهای قرمز تا قهوه ای رنگ می باشند.

برخی ضایعات نیز شبیه الماس اند.

ضایعات بیماری بلاست ممکن است با ضایعات بیماری لکه قهوه ای اشتباه گرفته شود.

برای تشخیص این دو بیماری از هم باید توجه داشته باشید که شکل لکه های بلاست طویل تر بوده و در دوانتهای لکه به حالت نوک تیز در می آیند.

ضایعات لکه قهوه ای معمولا گردتر بوده و به رنگ قهوه ای با هاله های زرد دیده می شوند.

عوامل موثر در گسترش بیماری بلاست در گیاه برنج

  1. عوامل محیطی:

  • حرارت و رطوبت

اسپورهای قارچ در حرارت ۲۵-۲۸ درجه سانتی گراد و رطوبت ۹۳ درصد رشد می کنند.

حرارت پایین و وجود آب آزاد روی برگ ها ایجاد بیماری را تسریع می کند.

اگر رطوبت هوا کمتر از ۸۸ درصد باشد قارچ بلاست نمی تواند اسپور تولید کند.

وقتی درجه حرارت به بالای ۳۰ درجه می رسد لکه های بلاست به حالت مزمن در می آیند.

حداقل رطوبت برای اسپورزایی ۸۹% و هرچه زمان پایداری رطوبت بیشتر باشد میزان اسپورزایی و شدت بیماری بیشتر می شود.

  • باد

بر اثر بادهای شدید معمولا آسیب هایی به قسمت های سطحی گیاه برنج وارد می شود که موجب نفوذ بیشتر قارچ و اسپورهای آن به بافت گیاه می شود و بیماری زایی را تسریع می کند.

از طرف دیگر باد موجب تبخیر آب از سطح گیاه می شود و تجمع مواد رشدی را در گیاه افزایش داده و موجب افزایش مقاومت گیاه می گردد.

  • باران

باران موجب پراکندگی اسپورهای قارچ بلاست می شود و میزان رطوبت شالیزار را افزایش می دهد.

  • نور

نور آفتاب در ایجاد آلودگی بلاست در برنج موثر است.

کاهش نور آفتاب آلودگی را افزایش می دهد. تاریکی و هوای ابری زمینه تشکیل لکه های بلاست را ایجاد می کند.

تحقیقات هواشناسی جهاد کشاورزی گیلان نشان داده است اگر ۵ روز متوالی دمای هوا بین ۲۵-۳۵ درجه و رطوبت نسبی هوا بیش از ۷۰ درصد باشد و میزان ابری بودن هوا نیز بیش از ۸٫۶ باشد شرایط برای بروز و طغیان بیماری بلاست کاملا فراهم خواهد بود.

  1. تغذیه گیاه

  • نیتروژن یا ازت

ازت یکی از عناصر مهم موجود در کودهای شیمیایی است که موجب افزایش محصول می گردد. مشخص شده است که مصرف بیش از حد ازت و یا کودهای ازته شرایط ایجاد بیماری بلاست را مساعد می کند.

سولفات دو آمونیوم یک کود ازته زود اثر است که شدت بیماری بلاست را زیاد می کند.

کودهای سریع جذبی که تنها یکبار به خاک افزوده می شوند اگر به خاک های ماسه ای یا کم عمق که ظرفیت نگهداری مواد غذایی در آنها پایین است افزوده شوند و شرایط دمایی نیز پایین باشد موجب توسعه بیشتر بیماری بلاست می گردند.

بنابراین پیشنهاد می شود کودهای ازته را در مقدار مناسب و در چند مرحله مجزا به خاک بیافزایید. این کار موجب افزایش محصول و کاهش آلودگی ها و بیماری های زیست محیطی از جمله بلاست می گردد.

  • فسفر و پتاسیم

میزان فسفر به تنهایی بر روی بیماری بلاست تاثیری ندارد ولی مطالعات نشان داده است که اگر میزان نیتروژن یا ازت خاک زیاد باشد، افزایش فسفر باعث تشدید بلاست می گردد.

اما اگر گیاه در شرایط کمبود فسفر باشد، افزایش آن موجب رشد نرمال گیاه و کاهش بیماری بلاست می شود.

مصرف مقدار مناسب پتاسیم، آلودگی به بلاست را کاهش می دهد.

در صورتی که پتاسیم زیادی را به خاکی که مقدار بیش از حدی ازت دارد اضافه کنید بیماری بلاست تشدید می شود.

برخی مطالعات در ژاپن نشان داده اند که اگر به خاکی که از نظر مقدار پتاسیم ضعیف است، پتاسیم زیادی را اضافه شود، شدت بلاست ابتدا افزایش و سپس اثر بیماری کاهش می یابد.

  • سیلیس

افزایش سیلیس در گیاه برنج موجب مقاومت آن به بیماری بلاست می گردد. وجود سیلیس در گیاه از نفوذ مکانیکی قارچ به آن جلوگیری می کند.

سیلیسیوم یک عنصر ضروری برای گیاه است که موجب افزایش محصول و جلوگیری از سمیت ناشی از آهن، منگنر می شود و به افزایش راندمان کودها کمک میکند.

سیلیس در بافت های پیرتر تجمع می یابد بنابراین برگ های پیر نسبت به برگ های جوانتر میزان سیلیس بیشتری دارند و در نتیجه مقاومت بیشتری هم به بیماری و آفات دارند.

افزایش جذب سیلیس توسط گیاه موجب افزایش جذب فسفر از خاک می شود.

همچنین سیلیس با مستقیم نگه داشتن برگ های گیاه از سایه اندازی گیاهان بر روی یکدیگر جلوگیری می کند و از این طریق نیز در کاهش بیماری های قارچی در مزرعه موثر است .

علاوه براین از آنجایی که ازت زیاد موجب خوابیدن برگ ها و کاهش استحکام ساقه شده و  در نتیجه بیماری بلاست را تسریع می کند، افزایش سیلیس در این گیاه می تواند اثرات منفی ازت را خنثی کند.

انواع روش های مبارزه با بلاست و کنترل بیماری

  1. مدیریت تغذیه و عوامل محیطی

  • کنترل زمان کاشت

قارچ عامل بلاست به صورت ریسه ای در گیاهان آلوده، فصل زمستان را به طور پنهان سپری می کند و پس از مساعد شدن شرایط محیطی در اواخر ماه خرداد ظاهر می شود و موجب شیوع آلودگی می شود.

تحقیقات نشان داده در مزارعی که زمان کاشت برنج زودتر است یا به اصطلاح زود کاشت هستند، شیوع بیماری بلاست نسبت به مناطق دیر کاشت کمتر بوده است.

در مناطق شرق گیلان که آماده سازی شالیزار و کاشت برنج زودتر آغاز می شود، بیماری بلاست در مرحله برگ دهی خسارتی به کشاورز وارد نمی کند ولی این کشاورزان در مرحله خوشه دهی هر ساله خسارت هایی را متحمل می شوند.

زمان کاشت برنج را به گونه ای تنظیم کنید که بوته ها قبل از بارندگی اواخر تابستان خوشه دهند.

  • میزان کود دهی

کود ازته را به صورت یکجا به خاک ندهید. آن را به چند قسمت تقسیم کنید و در بازه های زمانی متفاوت به خاک بدهید.

استفاده بیش از حد و یکجا از کودهای ازته شدت بیماری بلاست را افزایش می دهد.

به خاک هایی که فقر سیلیس دارند کودهای دارای سیلیس(سیلیکات کلسیم) را بیافزایید که موجب کاهش ابتلا به بلاست می شود.

از آنجایی که افزودن سیلیس هزینه بالایی برای کشاورز ایجاد می کند، این ماده باید به طرز موثری استفاده شود.

  1. کنترل شیمیایی

با وجود تحقیقات بسیاری که برای کنترل بیماری بلاست در مزرعه صورت گرفته این بیماری هنوز پر خسارت ترین بیماری مزارع برنج است.

استفاده از سموم شیمیایی یکی از رایج ترین و قدیمی ترین راه های مبارزه با این بیماری است. قارچ کش هایی که برای کنترل و جلوگیری از شیوع این بیماری در داخل کشور استفاده می شوند شامل موارد زیر است:

  • قارچ کش ادی فنفوس یا هینوزان :

میزان استفاده از این قارچ کش یک لیتر در هر هکتار می باشد.

از آنجایی که ادی فنفوس یک قارچ کش ناپایدار در برابر شست و شو است در زمان ها و یا مناطقی که احتمال بارندگی وجود دارد، پیشنهاد می شود که از این قارچ کش استفاده نکنید.

  • قارچ کش تری سیکلازول یا بیم:

میزان استفاده از این قارچ کش نیم کیلو در هر هکتار می باشد.

در زمان های بارندگی می توانید از آن استفاده کنید ولی بهترین زمان مصرف آن قبل از شروع آلودگی و یا با مشاهده اولین نشانه های آلودگی بر روی برگ های گیاه است.

  • قارچ کش کارپروپامید (Carpropamid):

قارچ کش کارپروپامید را معمولا با اسم تجاری آن وین (win)  می شناسند. میزان مناسب استفاده از آن ۴۰۰ میلی لیتر در هر هکتار است.

در مناطق و زمان های مستعد بارندگی استفاده از وین می تواند مناسب باشد چرا که از پایداری نسبتا خوبی در برابر شست و شو برخوردار است.  قارچ کش وین را سعی کنید قبل از شروع آلودگی و یا با مشاهده اولین علایم آلودگی به سرعت استفاده کنید تا نتیجه مطلوب تری بگیرید.

روش صحیح استفاده از قارچ کش وین ها برای مقابله با بلاست برگ :

  • به نسبت ۴ میلی لیتر در یک لیتر آب از قارچ کش وین تهیه کنید
  • ریشه های نشاء را به مدت ۲-۳ ساعت در محلول قارچ کش وین به صورت غوطه ور قرار دهید
  • اگر این روش را استفاده می کنید دیگر به سمپاشی مزرعه به هنگام بلاست برگ نیاز ندارید.

توجه کنید که جهت کنترل بلاست برگ و خوشه به حداقل دوبار سمپاشی نیاز دارید. یک سمپاشی در مرحله بلاست برگ و سمپاشی دیگر در مرحله بلاست خوشه.

سم پاشی شیمیایی را با در نظر گرفتن شرایط جوی و آب و هوایی، پس از ظهور ۳۰-۴۰ درصد خوشه ها و همچنین در مرحله پنجه زنی انجام دهید.

  1. تهیه گونه های مقاوم به بلاست

یکی از روش های اقتصادی مبارزه با بیماری های گیاهی تهیه و کاشت ارقام بذر مقاوم به بیماری بلاست می باشد.

از میان گونه های برنجی که در مقابل بیماری بلاست مقاومت طبیعی نشان داده اند، تا کنون ۲۵ ژن مقاومت به این بیماری شناسایی شده است.

با روش های ژنتیک کلاسیک (دو رگه گیری) و یا روش های مهندسی ژنتیک (ایجاد گیاه تراریخته) این ژن های مقاوم را به ژنوم گیاهی که قصد ایجاد مقاومت در آن دارند، وارد می کنند.

این ژن ها، مقاومت کامل و حقیقی در مقابل قارچ برای گیاه ایجاد می کنند.

اما مشکل آنجاست که قارچ بلاست و یا سایر قارچ ها پس از مدت زمانی با تغییر نژاد خود (ایجاد جهش در خود جهت سازگار شدن با محیط) مقاومت این گیاهان مقاوم را می شکنند.

این امر موجب قوی تر شدن و جهش یافتن بیشتر قارچ ها می شود که مشکلات بزرگی را در صنعت کشاورزی و مقابله با بیماری های گیاهی ایجاد خواهد کرد.

در شمال کشور ارقامی از برنج که به بیماری بلاست مقاومت کامل دارند شامل :

  • برنج خزر
  • برنج سپیدرود
  • برنح بجار
  • برنج نعمت
  • برنج کادوس
  • برنج درفک
  • برنج شفق

این ارقام برنج مقاوم به بیماری بلاست همگی اصلاح شده ژنتیکی می باشند و ژن مقاومت به این بیماری را از ارقام خارجی دریافت کرده اند.

  1. کنترل بیولوژیک

کنترل بیولوژیک روشی دوستدار محیط زیست و امن برای مقابله با بیماری بلاست است.

این روش هیچ یک از مشکلات و عوارض روش های شیمیایی و تهیه گونه های مقاوم را ندارد.

در این روش معمولا از یک ارگانیسم زنده (باکتری و یا قارچی دیگر) برای مبارزه با قارچ بلاست استفاده می کنند.

تحقیقات نشان داده است که باکتری های گونه باسیلوس و پسدوموناس ها متابولیت هایی ترشح می کنند که موجب نابودی قارج عامل بلاست در برنج طارم بینام می شود.

آنتی بیوتیک هایی که باکتری باسیلوس در محیط خود ترشح می کند از رشد رویشی و جوانه زنی قارچ های بلاست جلوگیری می کند.

اثری همانند قارچ کش ها بر روی بیماری ایجاد می کند.

مزایای روش کنترل بیولوژیک:

  • برای حشرات و حیوانات مفید مزرعه سمیت ایجاد نمی کند
  • اثرات مخرب برای محیط زیست بر جای نمیگذارد و کاملا دوستدار محیط زیست است.
  • موجب سوختگی گیاهان نمی شود.
  • موجب ایجاد جهش در پاتوژن های مزرعه و تغییر نژاد آنها بر اثر استفاده از ارقام مقاوم نمی گردد.
  • موجب ایجاد قارچ های مقاوم به قارچ کش ها نمی شود.
  • هزینه بالایی ندارد.

چند نکته برای کنترل بیماری بلاست در مزرعه

  • برای آبیاری شالیزار از آب سرد استفاده نکنید.
  • بیش از حد از کود شیمیایی ازته و فسفره استفاده نکنید و کود را در چند مرحله بدهید
  • نشاء کاری و تهیه خرانه را زودتر انجام دهید
  • با افزودن سیلیکات کلسیم و کمپوست سیلیس خاک را افزایش دهید
  • از بذرهای سالم استفاده کنید
  • می توانید بذرها را با محلول (ویتاواکس- تیرام- بنومیل-کاربندازیم ) ضدعفونی کنید

 به طور کلی برای مبارزه بهینه با بیماری بلاست، تنها از یک روش(مثلا سم پاشی شیمیایی) استفاده نکنید.

بهترین راه مبارزه با بلاست و جلوگیری از خسارات ناشی از آن استفاده تلفیقی از روش های کنترل است.

شما همچنین ممکن است مانند

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.